Het Gentse Poespa
Producties werd opgericht door Johnny Bekaert, in 2019, in eerste instantie
om een biografie van de betreurde Geert Vandamme over de Gentse
griezelgrootmeester Jean Ray op de markt te brengen. Sindsdien heeft Poespa zich
in ijltempo ontwikkeld tot een vooraanstaand uitgever van uiterst verzorgde
literair artistieke en historische monografieën, met een sterk Gents accent.
Johnny Bekaert heeft een achtergrond als grafisch ontwerper, en dat merk je
eraan. Wat die eerste uitgave ook van meet af aan duidelijk maakte: dit huis is
vooral geïnteresseerd in 'fantastiek', of 'speculatieve fictie' – om eens die
opnieuw in de mode geraakte verzamelnaam te gebruiken voor sciencefiction,
horror, fantasy en magisch realisme.
Zo verschenen bij Poespa onder meer een reeks verse
vertalingen van Jean Ray, ook bekend als John Flanders, inclusief zijn
griezelklassieker Malpertuis. Hierover maakte ik onlangs nog een podcast bij mijn gelijknamig essay,
gepubliceerd in de Rare Boekjes Reeks van Fantastische Vertellingen.
Recent zagen eveneens het licht – fasten seatbelts:
* een verhalenbundel van een nog relatief nieuwe naam om in
de gaten te houden, Onvoltooid
toekomstige tijd, van Bruno Lowagie;
* een nieuwe bundeling onder de titel Hels
Paradijs van de onbetwiste meester van het fantastische korte verhaal –
hier bij ons, maar ook in de meest exotische buitenlanden –, Frank Roger;
* de roman Rafael Van Helsings Gentse Griezelkronieken van
een stevig aan de weg timmerende Pen Stewart;
* diverse bloemlezingen samengesteld door de tegenwoordig
alomtegenwoordige Finn Audenaert, zoals Bang
voor spoken? (met hedendaagse spookverhalen van Vlaamse en Nederlandse
schrijvers) en Alice: Nieuwe avonturen in Wonderland.
Plus - alsof het niet op kan – verschijnt sinds 2023 bij
dezelfde uitgever een soort tijdschrift in boekvorm. In Tenebris betekent
‘in het donker’ of ‘in de schaduw’, we bevinden ons hier met andere woorden in de
natuurlijke habitat van de fantastische letteren… maar het bijna-jaarboek zet
ze tegelijk volop in het zonnetje. In oktober 2026 was In Tenebris aan
zijn vijfde editie toe.
Wat een weelde!
Poespa Producties is daarmee, samen met de eveneens Gentse
'micro uitgeverij' annex mobiele boekhandel de Kremkoll van Olav Heirman, de
motor achter een onmiskenbare revival van het fantastische genre in Vlaanderen.
Want bij de Kremkoll verschenen in 2025 en 2026 dan weer erg genietbare en mooi
vormgegeven verhalenbundels in pocketformaat (en voor de luttele som van €12) van
de reeds genoemde Finn Audenaert en Bruno Lowagie, en van Luc Geeraert en Ruben
De Baerdemaeker. Nog even geduld voor de recensie in Fantastische Vertellingen (eerste nummer van 2027)!
Niet onbelangrijk: de revival situeert zich volkomen onder
de fans van het genre, in het fandom dus, want in de mainstream media blijft
het stil en in de mainstream literatuur zou het woord misplaatst zijn, aangezien
de speculatieve fictie gedurende de jongste veertig jaar nooit weg is geweest.
Misschien bloeide ze daar zelfs heviger dan ooit tevoren. Denken we maar aan
veelvuldig bekroonde auteurs, onder wie ook enkele onverbiddelijke bestsellers,
zoals Stefan Brijs, Herman Portocarero, Peter Terrin, Joost Vandecasteele of Paul
Claes. En momenteel is het weer Dominique De Groen die hoge ogen gooit met Corpus
Britney.
Het moet zowat het enige zijn dat ik betreur bij een schitterend
en gedurfd initiatief als In Tenebris, waar ondertussen de vijfde editie van verschenen is: Tijdreizen en uchronie (recensie). Een jaarboek dat zoveel oog heeft
voor ‘verhalen ujt het vergeetboek’ van de negentiende en de eerste helft
van de twintigste eeuw, is zelf aardig op weg om een fameuze dode hoek te
creëren van succesvolle en springlevende Vlaamse schrijvers die ongetwijfeld thuishoren
in het genre, zij het met een literair etiket. Mede daardoor bieden themanummers als De Gentse Fantastiek (recensie) of Magisch realisme (recensie volgt) vaak niet wat titels of achterflappen beloven. Ik hoop ten stelligste dat we
deze tendens gezamenlijk kunnen keren, Tear Down The Wall – om met Pink
Floyd te spreken. Want het kan ook anders, zoals de geschiedenis der fantastische
letteren ons leert. In 1972 omarmde het fandom een ten zeerste literair auteur
als Hubert Lampo door hem te bedenken met de SFAN-Award voor zijn vertaling van
Malpertuis. In 1981 kreeg hij er de Progressefprijs bovenop, uitgereikt
door de Vlaamse Vereniging voor Science Fiction en Fantastiek voor zijn hele
oeuvre. En dat het hem deugd deed!
Tot nu toe is het ook aan de aandacht ontsnapt van de fans in het algemeen en In Tenebris in het bijzonder dat we al eens zo’n Fantastische Golf beleefden in de jaren 80. De geschiedenis herhaalt zich, uiteraard niet als een simpele copypaste: er vallen wel degelijk heel wat verschillen te noteren – maar er zijn ook gelijkenissen.
Laten we eerst nog eens terugkeren naar het fandom van de jaren 80…
Een tijd waarin SF-Gids van Eddy C. Bertin nog volop actief was – het fanzine fusioneerde
pas in 90/91 met Cerberus van Alfons Maes. Korte tijd later zou zich stilaan de
teloorgang inzetten van het fandom in Vlaanderen: tijdschriften hielden op te
bestaan, de genre schrijvers vonden nergens nog een platform om hun boeken op
de markt te brengen en Eddy Bertin dook onder in de jeugdliteratuur, waar hij
ze wel kwijt kon in een professionele context en grote successen
boekte. Ik zat met het ene been in het fandom en met het andere in de
literatuur en heb het allemaal van zeer nabij meegemaakt. De neergang van het
fandom in Vlaanderen had te maken met tal van factoren, maar één ervan was
ongetwijfeld het gegeven dat het zich te zeer terugplooide in de eigen
microkosmos, en er niet in slaagde een brug te slaan – of dat vaak zelfs niet
ambieerde – naar de bredere literaire wereld. De fanbasis bleek nu eenmaal te
smal om een project commercieel leefbaar te maken, zodat het ook professioneel
geleid, begeleid en uitgevoerd kon worden.
De jaren 80… Dit was de tijd van het debacle van Kraaikop, een
kleinschalige Gentse uitgeverij - waar hebben we dat nog gehoord? - die begin jaren 80 een moedige, maar
uiteindelijk zeer kortstondige poging deed om de fantastische literatuur in
Vlaanderen in de winkel te krijgen. Kraaikop en dan voornamelijk de CUBE reeks, was trouwens onlosmakelijk verbonden met de ‘peetvader’ van de Vlaamse horror
en SF – jawel, Eddy C. Bertin – die optrad als redacteur. In mei 1988 gooide
hij de handdoek in de ring. De mail was nog lang niet uitgevonden, Eddy en ik
hielden er een volumineuze papieren correspondentie op na. Op 6 juni 1988
schreef hij me het volgende:
Beste Patrick,
Deze brief brengt dus het nieuws dat je wel al verwacht
had, en dat je waarschijnlijk al in SF-Gids las in het mei-nummer. De
bloemlezing van Vlaamse en Nederlandse fantastiek, DEMONEN EN ANDERE GOEDE
GEESTEN, sinds 1984 gepland bij uitgeverij Kraaikop in de Cube-reeks, is
definitief afgelast. Sinds 1985 speelde men al het ‘uitstel’ spelletje met mij,
en er moest ééns een einde aan komen. Het dossier rond deze bloemlezing dat
voor mij ligt is (even meten) 9,7 cm hoog. Het aantal werkuren, brieven en
fotokopies dat ik eraan besteed heb, is niet te tellen, en dat heeft nu ook
geen enkel belang meer. Ik heb al het mogelijke gedaan, begin 1987 heb ik zelfs
nog aanvullingen geschreven bij de auteursbiografieën, al zag ik het dan al
niet meer zitten. Ik heb in de loop van 1987 verschillende andere uitgevers
gecontacteerd in de hoop een andere markt te vinden voor deze bloemlezing, die
tenslotte een héél mooie en degelijke staalkaart was van het fantastische
verhaal in ons taalgebied, maar er was geen belangstelling. Uiteindelijk bleef
ik volhouden en aandringen bij uitgeverij Kraaikop, maar de redenen dat het
project niet doorgaat, zijn wel bekend: enerzijds het gebrek aan tijd (Kraaikop
is in de eerste plaats een drukkerij, en alledaagse klusjes kregen altijd voorrang,
want daarvan moet de drukkerij tenslotte leven), anderzijds de slechte
verkoopscijfers van twee van de drie eerste Cube-boeken. (…)
Het spijt me, het project is afgeschreven. Een troost,
beste, jij hebt je verhaal inmiddels al gepubliceerd gekregen. Mijn eigen werk,
inclusief een lang inleidend essay, is volledig voor de prullenmand. So it
goes… ik heb mijn les geleerd. Tijdens de werkvergaderingen voor de bloemlezing
in 1984 en 1985 probeerde ik een ‘working advance’ los te krijgen voor de
deelnemende auteurs én om mijn eigen kosten te dekken. Dat lukte niet. Jou
kostte het enkel het inzenden van het verhaal, mij kost het tientallen brieven
en honderden fotokopies. (…) Je opperde destijds het idee om, in samenwerking,
de anthologie te herzien en dan eventueel eens bij Nioba te gaan aankloppen. (Daar
verschenen toen een aantal van mijn boeken, ook Guy Didelez publiceerde bij
deze jongerenuitgeverij, PB.) Daarvan zie ik af, de drie lead-novelles zijn
of gepubliceerd (dat van jou), of te verschijnen (Noens) of teruggetrokken
omdat ze te oud zijn (Rypens), dus blijven enkel mijn verhaal over (waar ik
andere bedoelingen mee heb, en dat momenteel ook ter inzage berust bij een
uitgever) en vier short-stories. En daarvan zit eentje al bij DIRAM.
Hiermee is de naam van het tweede debacle gevallen, waar ik nog nauwer bij betrokken was. Uitgeverij DIRAM, nog zo’n kleinschalig Vlaams project, richtte zich in 1987 op om al dat jonge fantastische geweld mede te kanaliseren. Aan het roer stonden auteur Didier Rypens en redacteur Alfons Maes (van Cerberus, jawel). Voeg hun initialen samen – met een extra i van Didier – en ziedaar. In 1987 organiseerde DIRAM een verhalenwedstrijd voor fantastische literatuur in de Lage Landen, onder de naam Academy Award, wat resulteerde in de uitgave van Bizarre Visioenen. Op 23 juni 1988 schreef Eddy mij vanuit Dunwich House het volgende:
Didier Rypens zit boordevol projecten, en ik hoop enkel
dat hij sommige ervan kan verwezenlijken. Maar ik voel twijfels. In december
overrompelde hij mij met zijn uitgeverij, en stelde me dadelijk voor om samen
een pulp-reeks te starten, hardboiled detective: hij zou de plots opstellen, ik
zou ze schrijven, twee per maand of zo. Het was trouwens daarmee dat DIRAM ging
starten, en pas later overstappen naar boekpublicaties. Dus in december stellen
we samen een werkdocument op met personages, background, etc. Gelukkig dat ik
nog niet begon te schrijven, want over de financiële kant van de zaak moest nog
nagedacht worden.
In elk geval, twee maanden later was er van die
pulp-reeks al geen sprake meer, gewoon van de kaart geveegd, en was het al
fantasy-romans wat de klok sloeg. Didier ging Lackey en Cherryh aankopen (en
heeft dat blijkbaar ook gedaan), en de winnende verhalen van de wedstrijd komen
in een bloemlezing die een vertaling is van ‘Year’s Best Fantasy
Stories’ van DAW Books, met de Nederlanders en Vlamingen om te tonen ‘dat we
dat ook kunnen’. Ik weet niet of mijn verhaal ONGEBOREN erin zal verschijnen,
de jury was van oordeel (?) dat het wel goed was maar te lang, en Didier wil 20
bladzijden knippen uit de 54 die het verhaal telt. Dat staat me geen moer aan,
vooral niet omdat ik denk dat het gros van de centen naar de Amerikanen zal
gaan als het boek verschijnt, en dan ga ik zo’n lang verhaal niet nog eens
integraal herwerken. Ik heb Didier gezegd dat hij het zelf mag knippen, maar
als zijn ‘versie’ me niet bevalt, trek ik het gewoon terug. Ik heb er toch heel
andere plannen mee (het is in feite een verkorte roman) als er van Nederlandse
zijde belangstelling blijft voor mijn horror. Ik ben van oordeel dat Didier
zich maar dadelijk wat té erg de allures van een ‘Grote Uitgever’ begint aan te
meten.
Wat de wedstrijd zelf betreft: ik denk wel dat die
eerlijk gegaan is; de inzendingen werden alle geopend door Didiers moeder die
ook de ontvangstbevestiging verstuurde, en dan de verhalen (onder pseudoniem)
verspreidde onder de juryleden. Zo heeft Didier me verzekerd. Bedenkingen zijn
natuurlijk dat men, als kenner, toch bepaalde verhalen dadelijk herkent, ik
bedoel ik zou een verhaal van Bernauw of Rypens of Hellinga dadelijk herkennen,
of zelfs een van Bertin. (…) Natuurlijk is er de kwestie dat de enige
professionele uitgever (Soethoudt) vervangen werd door twee dames, Didiers vrouw
en de tweede allicht de echtgenote van Maes. En het feit dat de fantasy (in de
betekenis van sword & sorcery) volop in de winnende lijsten kwam te staan,
een genre dat het enige is dat Didiers eigen goedkeuring wegdraagt. Nouja.
Toch storen me ook heel wat zaken aan die wedstrijd. Om
te beginnen weet ik nog altijd niet of ik nu eigenlijk, met mijn 3e
plaats, iets gewonnen heb of niet, en zo ja wat. Moet daarvoor Maes eens
opbellen, want die stuurde me ook enkel een kopie van de lijst der finalisten.
En dan is er nog de lijst zelf. Didier vertelde me alles over zijn eigen
‘deelname’ over de telefoon, en ik kan dat wel begrijpen. Annemarie Kindt deed
eens hetzelfde in Nederland, en die werd wel ook bedolven onder de kritiek
daarop. Het is natuurlijk in strijd met het volledige wedstrijdreglement, maar
als het ‘buiten wedstrijd’ gebeurt, is er geen glas gebroken, hoewel het zeker
geen aanloop is die vertrouwen wekt. Wat mij WEL stoort na lezing van het
‘officiële verslag’ is de manier waarop er toch de nadruk op gelegd wordt dat
Didier zélf feitelijk dé Grote Winnaar Zou Geweest Zijn. Fuck my ass. Is dàt
bedoeld als aanmoediging van jonge auteurs? Of Didiers verhaal nu echt het
beste was of niet van heel de troep (…) doet er niet toe, maar de manier waarop
dit naar voren gebracht wordt is een kaakslag aan de winnende schrijvers zelf. Zo
van ‘Kijk, jullie deden het niet slecht, maar ikzelf – de Organisator – kon het
toch nog beter. Maar troost je, het is buiten wedstrijd.’ Van een gevestigd auteur verwacht je zo’n
troep niet, en van een debuterend auteur uit de fanzines (enkele Vlaamse
Filmpjes en een 60-tal pulpboekjes voor Schorpioen, zoals Didier zelf beweert,
maken voor mij nog geen ‘schrijver’) neem ik zo’n gelul zeker niet.
Toen Eddy mij schreef, wist hij nog niet dat ik ook had
deelgenomen aan de wedstrijd, met twee verhalen nog wel: de novelle De Angst
van Adam Assche die zesde eindigde (op een totaal van 43 inzendingen van 31
auteurs) en De huisdieren van Madame Blanche dat tiende eindigde. De
Angst van Adam Assche verscheen in 1990 bij het superkleine Horizon, en
werd hernomen in De Angst en Nona (Pandora, 1991). Van De huisdieren
van Madame Blanche heb ik een luisterverhaal gemaakt voor mijn podcast Mysterieus
België en het verhaal verscheen ook in Brieven aan Satan, de beste
griezelverhalen in de Rare Boekjes Reeks van Fantastische Vertellingen, nog
in 1990. Het tenenkrullend & zelfbevlekkend juryverslag – officieel van Alfons
Maes, maar de pen werd duidelijk door Rypens vastgehouden – had ik toen dus
zelf ook al te lezen gekregen:
‘De Ogen van Sharnatra’ deed buiten competitie mee,
waardoor ‘Maagd zijn is moeilijk’ (van Gerben Hellinga Jr, PB) de tweede
prijs in de wacht sleept en ‘Ongeboren’ de derde. ‘De Ogen van Sharnatra’ is
eigenlijk de echte winnaar, aangezien het slechts van vijf van de zes juryleden
stemmen kon krijgen en met 46 op 50 dus procentueel hoger scoort dan ‘De
Overstroming’ (van laureaat Jan Bee Landman, PB) Die achterbakse
deugniet van een Rypens wou eens weten hoe hij met een fantasy-verhaal uit de
verf zou komen en voegde er buiten ons weten om één bij dat hij (naar eigen
zeggen) ‘in de rapte’ geschreven had.
DIRAM is binnen de Nederlandstalige sciencefiction vooral
bekend omdat de uitgeverij in 1989 het stokje overnam van Bruna, om het
roemruchte jaarboek Ganymedes 11 uit te geven, als vanouds samengesteld door Vincent
van der Linden. De verkoopscijfers liepen terug, het jaarboek was voor het
grote Bruna niet langer rendabel. Daarna verzeilde DIRAM al snel in financiële
problemen en ging op de fles. Er verschenen uiteindelijk slechts vier boeken:
de twee reeds vermelde bundels, de fantasy roman Rolans keuze van de
Amerikaanse schrijfster Mercedes Lackey, en mijn griezelige jeugdroman De
automobiel van Franz Ferdinand.
Ik had in 1987 voor de eerste keer de John Flandersprijs voor Vlaamse Filmpjes gewonnen (er zou nog een tweede volgen, in 1991) met het spookverhaal Grenspaal 151. Mijn twee verhalen die in de top 10 eindigden, werden niet weerhouden voor publicatie, maar Didier wilde mij er absoluut bij om een lijn jeugdliteratuur uit te zetten. Mijn romandebuut voor de jeugd, Helden van heel even, was – eveneens in 1987 – verschenen bij Altiora, Averbode, ook de uitgever van de Vlaamse Filmpjes – maar die hadden Theo Lenaerts als hoofdredacteur. Hij noemde mij wel eens ‘zijn’ John Flanders, en ik hem ‘mijn’ Nonkel Fons. Het klikte enorm met Theo, het klikte iets minder met de uitgever van Altiora. Ongetwijfeld vanwege mijn leeftijd – ik was nog redelijk piep –, zag Norbert Vranckx in mij een mogelijke tweede Bart Moeyaert. Daar had ik hoegenaamd geen zin in, maar de toendertijd grootste Vlaamse uitgever van jeugdliteratuur had dan weer geen zin in… bwah!… griezelverhalen. En dus verkaste ik naar DIRAM, en na het failliet naar Davidsfonds-Infodok waar ze wel pap lustten van de historische griezel van Dromen van een farao (herwerkt tot Nu slaapt Toetanchamon) of een detective over De Rechtvaardige Rechters.
De jaren 80 van de vorige en de jaren 20 van de huidige eeuw
– het zijn twee verschillende werelden. Uiteraard vallen er gelijkenissen te
signaleren tussen toen en nu, maar er zijn evenzeer verschillen. Al valt er voor de
Kremkoll of Poespa wel lering te trekken uit de problemen waar Kraaikop mee te maken kreeg, of de vallen waardoor DIRAM zich liet vangen. Maar dat is natuurlijk onmogelijk, zolang deze nog recente geschiedenis alleen in het Grote Vergeetboek wordt geschreven.
Het kwam al een paar keer ter sprake: in de jaren 80 werd je
betaald als je verhaal werd opgenomen in Ganymedes (Bruna), Het
Zwarte Beertjes Crime Jaarboek (Bruna), Plot (Elsevier) of een
andere publicatie bij een grote uitgeverij. Bij Ganymedes kwam dat op
500 Belgische frank per pagina of 12,50 euro; een niet onaardig bedrag als je
de index mee in rekening brengt. In het wereldje van de fans schreef en
publiceerde je uit goesting, gedreven door de passie voor het genre –
maar had je ook een professioneel perspectief. Tegenwoordig draait zowat alles
in het fandom op goesting en passie. Met Printing On Demand hoef je als
uitgever niet meer te investeren in grote oplages, zoals dat veertig jaar
geleden wel het geval was, en krijg je een boek makkelijk beschikbaar in de
online (en dus ook de plaatselijke) boekhandel. Je kunt het volop promoten op
de socials, maar een duimpje op Facebook staat jammer genoeg niet garant voor een
verkoop, en zelfs al krijg je een paar honderd exemplaren van een boek gesleten,
dan zit daar geen echt verdienmodel meer in – niet voor de uitgever, niet voor
de auteur.
Als ik - zelf kleine uitgever bij de Scriptomanen - iets geleerd heb uit die faillissementen van de jaren
80, dan is het wel dat het geen heil brengt jezelf op te sluiten in een veilige
ons-kent-ons cocon, waarin we elkaar gezellig de hemel in prijzen. Je hebt een
professionele en commercieel volwassen context nodig, om tot een verdienmodel
te komen voor de auteur, zodat die zijn passie ook op een professionele manier
kan botvieren. Dat kan momenteel misschien onmogelijk lijken voor de genre auteurs van de indie press, maar dat is het allesbehalve
geweest. Nu zal het voor auteurs en kleine uitgevers alleszins lastiger zijn dan toen, maar ik denk dat het met veel
creativiteit, hard werken, het opzetten van samenwerkingsverbanden en vooral door over het eigen muurtje heen te kijken, wel nog kan lukken. Al geef ik grif toe dat de
gouden tijden achter de rug zijn, alleen al door de concurrentie met andere media en de steeds verregaander ontlezing. Zelf ben ik in 1988 voltijds schrijver kunnen
worden en ik ben dat tot vandaag de dag gebleven. Ik ken ook best wel wat vrienden
en collega’s die hetzelfde hebben gedaan, dus zo uitzonderlijk was dat niet. Daar kwam ongetwijfeld een grote dosis geluk bij kijken, maar zie: als je niks doet,
zal er ook niks gebeuren.
Een andere conclusie, die hierbij aansluit, is dat de twee
belangrijkste Vlaamse initiatieven uit de jaren 80 die vertrokken uit het
fandom, op een sof zijn uitgedraaid. Een derde die niet vertrok uit het fandom
of de fanzines werd een daverend succes. In de rand daarvan is het ronduit
verbazend vast te stellen dat het de Meester van Dunwich House – toen al een icoon in het genre, met zijn
tot de verbeelding sprekende boeken bij het grote Bruna – niet lukte een anthologie te slijten bij een commerciële uitgever. En dat acht jonge blagen
die net kwamen piepen in de mainstream literatuur daar wel in slaagden, met een
bloemlezing die even goed bestond uit wat toen nog als ‘pulp’ werd weggezet
door de literaire goegemeente.
In september 1986 verscheen een spraakmakend artikel van
gezaghebbend literair criticus Jos Borré in De Morgen, over twee volle pagina’s,
onder de veelzeggende titel: De toekomst van de Vlaamse literatuur:
Nieuwe Pulp? Het zou tot debatten op de Boekenbeurs leiden, artikels in
kranten en polemieken in literaire tijdschriften, en tot een Dag van het Jong
Vlaams Proza en een gelijknamig themanummer van De Vlaamse Gids.
We kunnen het ons nu nog nauwelijks voorstellen, dat jonge
auteurs in het fantastische genre in de herfst van 1986 zonder meer de Vlaamse
literaire krantenkolommen beheersten. En toch is het zo. Een greep uit het
aanbod: Betwist zijn is een kwaliteit (F. De Keyser in Het Laatste
Nieuws, augustus 1986); Uitschieter (F. De Keyser in Het Laatste Nieuws,
26 juli 1986, over mijn roman Het huis op de heuvel als één van de
boeken die verschenen bij de nieuwe uitgeverij Pandora); Gruwelmeesters zijn
zelf bang (F. De Keyser in Het Laatste Nieuws, augustus 1986), Is de
jonge Vlaamse schrijversgeneratie anders? De Nieuwe Tachtigers (in het blad
Omtrent van het Davidsfonds, oktober 1986), Een jonge generatie
Vlaamse schrijvers in opmars, 1986 zorgde voor de doorbraak (Jan
Vorsselmans in Gazet van Antwerpen, oktober 1986), Heeft Vlaanderen melkweg
voor literair talent? (F. De Keyser in Het Laatste Nieuws, november 1986).
Waar ging dat allemaal over? Enkele jonge auteurs waren dus tot de vaststelling gekomen dat ze enerzijds niet of nauwelijks aan de bak kwamen bij de grote Vlaamse uitgevers, en dat er anderzijds geen professioneel platform bestond voor spannende verhalen, dat zichtbaar was in de media. Zij schaarden zich rond het literair tijdschrift Initiatief, en achter de provocerende slogan Literatuur is amusement! Deze schrijvers verwierpen de saaie, in zichzelf gekeerde literatuur van de zogenaamde Stille Generatie, maar even goed voelden zij weinig of geen affiniteit met generatiegenoten en Mooie Jonge Goden als Lanoye, Brusselmans en Hemmerechts. Zij stelden zelf de bloemlezing Hoogspanning samen en trokken ermee naar literaire uitgevers. In het Wonderjaar 1986 verscheen dit boek bij het schijnbaar ingedommelde Davidsfonds, omdat geen enkele hippe uitgever zich eraan wilde wagen. De boeken van het Davidsfonds werden echter niet alleen verspreid in de boekhandel, maar ook onder hun toen nog talloos vele leden, zodat deze schrijvers verzekerd waren van een groot publiek van ‘gewone’ lezers, voor wie literatuur best wel amusement mocht zijn.
We mogen ons dus afvragen hoe het komt dat zij er wel in
slaagden met hun Nieuwe Pulp een literaire uitgever te strikken, tot de
boekhandel door te dringen en de media omerta te breken. Ik kan niet anders dan
concluderen dat het komt omdat zij ook buiten het genre actief waren en werden
gewaardeerd. Ulrich Bouchard, Dirk Biddeloo en Peter-Paul Dirickx hadden voor
1986 nog niet veel potten gebroken, en zouden het daarna ook niet doen. Maar
magisch-realist Jo Claes had net de Prijs voor het Beste (Literaire) Debuut
gekregen voor zijn verhalenbundel De stenen toren, verschenen bij de
literaire uitgeverij Hadewijch. Daar zou in 1986 ook het debuut van Ludo Noens het
licht zien, de bundel Schaduwbeelden – hij publiceerde toen al
speculatieve non-fictie in het gereputeerde Nederlandse tijdschrift BRES. Guy
Didelez en ikzelf waren gedebuteerd in de literaire Alfa Serie van
Heideland-Orbis, hij met Moordende verhalen, ik met Mijn lieve
spooklidmaat. Daarna hadden we ons heil gezocht bij kleine uitgeverijen
voor jongeren (Nioba en Pandora) met boeken die de pers zowel positieve als
negatieve geluiden ontlokten. Maar ik had ook twee dichtbundels uit bij de
Nederlandse uitgeverij Opwenteling en ik had al vier hoorspelen geschreven, die
uitgezonden waren door de toenmalige BRT. Guido Eekhaut ten slotte zou, ook nog
in 1986, de (literaire) prijs van de Stad Brussel ontvangen voor zijn
sciencefiction roman De cirkeljaren en zag zijn luisterspelen eveneens bekroond en uitgezonden.
Ik wil maar zeggen, wij kwamen niet uit het literaire niets
– al stonden Guido, Ludo en ik volop met het ene been in het fandom, en met het
andere in de literatuur. Veertig jaar later hebben we toch wel een mooi oeuvre op de boekenplank neergepoot – zowel op die van de
spannende, als op die van de literaire boeken. Guido Eekhaut en Ludo Noens komen
ook – zeer terecht – In Tenebris uit het donker. Over Jo Claes - zelfs tot in het themanummer Magisch realisme toe - en Guy
Didelez bleef het daar doodstil. Guy en ik hebben vanaf eind jaren 80
nochtans het genre in de jeugdliteratuur opnieuw geïntroduceerd; het was na de
doortocht van John Flanders heel erg in slaap gesukkeld. En zelf leidde
ik tot In Tenebris 5 ook alleen een bestaan in de marge – dat mag je letterlijk
nemen – met mijn 58 boeken en 107 titels op Fandata (en dan zijn er nog een
hele hoop niet in de databank geraakt).
Het verhaal van Initiatief en Hoogspanning toont aan dat het fandom er alle baat bij heeft deuren en
ramen wijdopen te gooien voor de literaire auteurs die het genre een warm hart
toedragen en het zelf beoefenen of beoefend hebben. Tear Down The Wall! Ik zie nu – als het over actuele auteurs
gaat – veeleer het tegendeel gebeuren. De fans kennen de nog vrij recente
geschiedenis van het eigen genre niet, omdat over die geschiedenis niet of
nauwelijks of zeer fragmentarisch en alleen met betrekking tot de eigen inner
circle en de laatste vijf jaar of zo wordt geschreven. Verder reikt het perspectief niet. Dat vind ik verschrikkelijk jammer, want zo blijf
je eindeloos rondrennen in die inner circle als fantastische hamsters in
een dystopische tredmolen, terwijl je eigenlijk pogingen zou moeten doen om uit
te breken. Bedenk een wervend verhaal en probeer daarmee, gesteund door de
fanbasis, de wijde literaire wereld buiten het fandom in te trekken. De middelen om
dat te doen, bestaan. Storm Brain! Tear Down The Wall!
Vanuit Initiatief was het destijds de uitdrukkelijke bedoeling de muur tussen het genre en de Literatuur met grote L te slechten, en zo te zien heeft dat averechts gewerkt voor sommigen onder ons die wel een plaats hebben veroverd in de literaire wereld, maar door het fandom zijn vergeten. Omdat een ferme brok fantastische literatuurgeschiedenis zo voorgoed uit het zicht van de fans dreigt te verdwijnen, heb ik mij voorgenomen ze dan maar zelf te vertellen. Dat ik zelf deel uitmaak van die geschiedenis, tant pis. Roep mij tot de orde als ik mij te zeer overgeef aan zelfbevlekking. Het heeft wel het voordeel dat ik een bevoorrechte getuige ben geweest, niet alleen binnen het fandom van de jaren 80 of de Nieuwe Pulp van 86, maar ook wat betreft de fantastische letteren bij literaire uitgevers, in de jeugdliteratuur of in het nauw verwante universum van het fantastisch realisme à la Pauwels en Bergier. Over al de reeds genoemde namen, en ook over de vijf edities van In Tenebris, heb ik recent al verslag uitgebracht of zal ik dat binnenkort nog doen.
Ik heb altijd op twee stoelen gezeten – of misschien ben ik wel tussen die twee stoelen gevallen. Zelf vond ik mij daar best wel lekker zitten, met mijn linker bil op die van het fandom, met de rechter op die van de literatuur. En ik heb mij ook altijd even goed een fan van het pure genre als van de literaire variante gevoeld, van speculatieve fictie en van speculatieve non-fictie. Mijn interesse bestrijkt een breed veld, voor mij blijft de literatuur een spel zonder grenzen dat etiketten en labeltjes overstijgt. Mijn artikels over veertig jaar fantastische literatuur in Vlaanderen kunnen bijgevolg zowel in een fanzine verschijnen als in een literair tijdschrift – we zien wel. Ik heb een eigen website bij de hand en beschik over enkele druk beluisterde podcast platformen als Ware Misdaad, Mysterieus België of Luisterboeken. Uiteindelijk moet het allemaal resulteren in een boek over de Vlaamse fantastische literatuur van de afgelopen veertig jaar – benieuwd of daar nog een uitgever voor te vinden is…
Dit essay werd mede geïnspireerd door het essay van Johan Klein Haneveld in Fantastische Vertellingen 73 (maart 2025), De kloof overbruggen.
En door het boek Fantastische Ontmoetingen (Quasis, 2024) van Paul van Leeuwenkamp.








