Aflevering 007 uit de reeks 101 Familiefoto's van Patrick Bernauw, is een 'specialleke'. Ze is bestemd voor persoonlijke luisterverhalen waarin oude familiefoto’s de deur openen naar herinneringen, familiegeheimen -en geschiedenissen, en verdwenen werelden. In dit geval startte het verhaal niet bij een familiefoto, maar bij de foto van een scan uit het bevolkingsregister: een 'acte de naissance' van 'Jean Onverwacht', een 'enfant trouvé'.
In aflevering 005, Onverwagt & Victime, vertelde ik al hoe ik best wel mijn reserves had bij de familielegende dat de naam 'Onverwagt' terugging op een vondeling. Ik raadpleegde mijn stamboom... en ik bleek geen nakomeling te zijn van één vondeling, maar van twee: Joannes Onverwagt en Melanie Victime. Dankzij de site Made in Aalst slaagde ik erin de geboorteakte van Joannes terug te vinden, met een 'marginale nota' - een proces-verbaal in de marge - van zijn vondst. Zijn echtgenote, eveneens een vondeling, kwam uit Brussel - maar zij kwamen allebei in het Brabantse gehucht Essene terecht, waar zij een familie stichtten, die zich uiteindelijk zou vertakken naar mijn moeder. De overgrootvader van mijn overgrootvader werd op een ochtend in februari 1808 aangetroffen voor de poort van Ambroise Boon, in de wijk Mijlbeek.
Hier zullen op termijn alle afleveringen van 101 Familiefoto's te vinden zijn.
Tot 19 janurari 1811 was het te vondeling leggen van kinderen strafbaar. Napoleon bracht daar met het instellen van vondelingenschuiven in elke hoofdstad van een arrondissement in zijn keizerrijk verandering in. Wie een kind achterliet in deze schuif, deed niets illegaals. Maar in 1808 - Melanie Victime werd drie jaar eerder gevonden - was dat nog niet zo. Ik probeerde met de marginale nota en wat ik zoal te weten kon komen over vondelingen het leven van mijn voorouder zo getrouw mogelijk te reconstrueren.
Hier volgt een zo nauwkeurig mogelijke transcriptie, analyse en
Nederlandse vertaling van de akte over Jean Onverwacht (akte n° 40) en de bijbehorende langgerekte kantlijnnotitie over de
vondeling.
1. Transkriptie van Akte N° 40
De standaard geboorteakte is grotendeels doorgestreept/niet
ingevuld omdat de ouders onbekend waren, maar de specifieke gegevens zijn
aangevuld en er wordt verwezen naar het proces-verbaal van de politie.
N° 40 ARRONDISSEMENT COMMUNAL DE TERMONDE. MAIRIE D’ALOST.
Du deuxième jour du mois de février dix-huit cent huit, à trois heures de relestée [relevée],
ACTE DE
NAISSANCE DE Jean Onverwacht trouvée a la porte
de la rue de moulin, fameuse de mijlbeke, le deux février dix-huit cent huit, à six heures du matin, fils d... né à ...
Le sexe
de l’Enfant a été reconnu être Mâle.
Premier Témoin Jean
Longe âgé de quarante ans, profession de Cultivateur domicilié à Alost mijlbeke. Second Témoin Ambroise Boon âgé de vingt huit ans, profession de marchd d’allumettes domicilié à Alost.
Sur la réquisition à nous faite par [proces
verbal de le commissaire de police de cette Ville d’alost] les témoins ont declare ne savoir ecrire.
Constaté
par moi Van
Boterdael Maire
d’ALOST, faisant les fonctions d’Officier public de l’état civil. (Getekend:)
Van Boterdael
2. Transcriptie van de tekst in de kantlijn ('Marginale nota / Relaas
van de vondeling')
De tekst in de linkermarge beschrijft in detail de
omstandigheden waarin het kind werd gevonden. Het Frans bevat heel wat
spelfouten en dialectische constructies uit die tijd.
L’an 1808
le 2 du mois de février nous Louis Rymbaunt commissaire de police de la
ville d’alost arrondissement de d’monde dept de la lys sur le rapport a
nous fait ce jour d’hui vers les neuf heures du... qu’un enfant
abandonné venait d’etre trouvé exposé sur la voie publique sous la maison
d’ambroise boon merch.d d’allumettes domicilié hors de la porte des moulins at
mijlbeke, a l’endroit appellé den biggenbagaert nous nous sommes rendu de suite
a la maison du dit ambroise boon, ou étant entré nous y avons trouvé le nommé
judoc boon avec un jeune enfant dans ses bras ainsi que le dit ambroise boon et
son domestique jean lonyes les quels nous ont déclaré que ce matin vers les six
heures sortant de leur maison pour se rendre en ville a l’église, ils avoient
entendu sur la chausée de termonde un homme accompagné d’une femme, tous deux
fort bien habillés, mais a eux inconnus, qui s’arrêtaient jusque a la maison
d’ambroise boon et y ans entendu les cris d’un enfant, qu’ayant cherché dans
l’obscurité, ils ont trouvé fameuse la porte de la maison d’ambroise boon
l’enfant en question, qu’ayans frappé aux portes des maisons voisinnes le dit ambroise
boon a sorti de sa maison, a pris l’enfant et l’a porté à sa femme dans la
maison. Nous avons alors examiné l’etat du dit enfant que nous avons trouvé
etre du sexe masculin paraissant agé d’environ dix jours, etant habillé d’une
chemise blanche de lin, d’un camisole de vin coton pourpre et d’un petit
mouchoir blanc portant sur la tete, deux petits bonnets blancs de toile, et
etant emmailloté dans une mauvaise serviette et une partie de couverte de laine
brune.
N’y ayant
alors rien trouvés sur le dit ambroise boon de vouloir soigner le dit enfant et
de lui procurer les alimens nécessaires ce qu’il a accepté et nous avons laissé
le dit enfant entre ses mains. De tout ce que dessus nous avons dressé
le présent procès verbal pour conformement a l’article cinquante huit du code
napoléon etre remis a l’officier paisible [public] de l’état civil de cette
commune d’alost. Fait à Alost le jour mois et an que dessus signés
Rymbaunt com.
3. Nederlandse Vertaling
Het Geboorte- / Vondeling-Aktenummer 40
Gemeentelijk Arrondissement Dendermonde — Burgemeesterij Aalst
Op de tweede dag van de maand februari
achttienhonderd acht, om drie uur in de namiddag.
GEBOORTEAKTE VAN: Jean Onverwacht, gevonden aan de poort
van de Molenstraat, behorende tot Mijlbeek, op twee februari
achttienhonderd acht, om zes uur ’s morgens, zoon
van [onbekend]...
Het geslacht van het kind is vastgesteld als mannelijk.
- Eerste
getuige: Jean Longé, 40 jaar, landbouwer, wonende te Aalst
(Mijlbeek).
- Tweede
getuige: Ambroise Boon, 28 jaar, lucifermaker/handelaar in
zwavelstokken, wonende te Aalst.
Op verzoek aan ons gedaan via [het proces-verbaal
van de commissaris van politie van deze stad Aalst]. De getuigen hebben
verklaard niet te kunnen schrijven.
Vastgesteld door mij, Van Boterdael,
Burgemeester van Aalst, vervullende de functie van Ambtenaar van de Burgerlijke
Stand.
Het Relaas van de Politiecommissaris (Marginale nota)
In het jaar 1808, op de 2e van de maand februari, Wij,
Louis Rymbaut, commissaris van politie van de stad Aalst, arrondissement
Dendermonde, departement van de Leie (Lys):
Na een melding die ons vandaag rond negen uur is gedaan
dat er een verlaten kind op de openbare weg was gevonden voor het huis van
Ambroise Boon, lucifermaker wonende buiten de Molenpoort te Mijlbeek (op de
plaats genaamd 'den Begijnen Bogaer'), hebben wij ons terstond begeven naar
het huis van genoemde Ambroise Boon.
Daar binnengekomen troffen wij ene Judocus Boon aan met
een klein kind in zijn armen, evenals genoemde Ambroise Boon en diens knecht
Jean Longé. Zij hebben ons verklaard dat toen zij vanmorgen rond zes uur hun
huis verlieten om naar de kerk in de stad te gaan, zij op de steenweg op
Dendermonde een man en een vrouw hoorden. Beiden waren zeer goed gekleed, maar
voor hen onbekend. Dit paar stopte vlak bij het huis van Ambroise Boon. Nadat
zij het gehuil van een kind hoorden en in het donker zochten, vonden zij nabij
de poort van het huis van Ambroise Boon het betreffende kind.
Nadat er op de deuren van de omliggende huizen was
geklopt, kwam genoemde Ambroise Boon naar buiten, nam het kind op en bracht het
naar zijn vrouw binnen in huis.
Wij hebben vervolgens de toestand van het kind
onderzocht: het bleek een jongetje te zijn van ongeveer tien dagen oud. Hij was
gekleed in een wit linnen hemdje, een jasje/vestje van paars/purperen katoen en
een kleine witte zakdoek. Op het hoofd droeg hij twee kleine witte linnen
mutsjes. Hij was ingebakerd in een versleten handdoek en een stuk van een
bruine wollen deken.
Aangezien er verder niets is aangetroffen [omtrent de
herkomst], hebben wij Ambroise Boon gevraagd om voor het kind te zorgen en het
van het nodige voedsel te voorzien, wat hij heeft geaccepteerd. Wij hebben het
kind dan ook in zijn handen gelaten.
Van al het bovenstaande hebben wij dit proces-verbaal
opgemaakt om overeenkomstig artikel 58 van de Code Napoléon te worden
overhandigd aan de ambtenaar van de burgerlijke stand van deze gemeente Aalst.
Gedaan te Aalst op dag, maand en jaar als boven,
getekend: Rymbaunt, comm.
4. Contextualisering & Opmerkingen
- De
naam "Jean Onverwacht": Vondelingen kregen in de Franse tijd
vaak een achternaam die verwees naar de situatie waarin ze gevonden werden
(Onverwacht / Onverwagt). "Jean" was een zeer gangbare Franse
voornaam (Jan).
- Locatie
(Aalst / Mijlbeek): De gebeurtenis speelt zich af net buiten de
historische stadswallen van Aalst (buiten de Molenpoort, in de wijk
Mijlbeek bij 'den Begijnen Bogaert' of Boomgaard).
- Historische
Context: In 1808 viel Aalst onder het Franse Keizerrijk (Departement
van de Leie / Département de la Lys). De akten werden verplicht in het
Frans opgesteld volgens de regels van de Code Napoléon.
- Status
van de Vondeling: Het kind was vermoedelijk niet zomaar te vondeling
gelegd door verpauperde ouders, gezien de opmerking dat de man en vrouw
die het kind achterlieten "fort bien habillés" (zeer goed
gekleed) waren en het kind netjes ingebakerd was.
