De vijf edities van In Tenebris, het jaarboek voor
Fantastiek & Mysterie van Poespa Producties, in een samenstelling
van DannY De Laet, zullen hier vroeg of
laat de revue passeren... of zijn al gepasseerd. Eerder publiceerde ik een recensie over nummer 1 (De
Gentse fantastiek) en het nog zeer recente
nummer 5 (Tijdreizen & uchronie). Ze kaderen in een boek waaraan ik werk, over veertig jaar fantastische letteren in Vlaanderen.
In Tenebris 2 verscheen in 2023 en had
alvast een intrigerende blurb: Het was niet de zon die de was van Icarus’
vleugels deed smelten en hem deed neerstorten onder de ontzette blik van zijn
vader Daedalus. Het was iets vreemds en dreigends in de wolken, waarmee hij,
onnozele hals, de zon tergend en uitdagend, plots en onverwacht geconfronteerd
werd en zijn stabiliteit als vliegende mens verloor…
Mede vanwege het originele thema vind ik dit een van de
sterkste edities van In Tenebris, met alles zo mooi in balans. ‘Wat schuilt in de wolken…’ houdt geen
verplichting in om de verwachting die gewekt wordt met een zeer concreet onderwerp
als Gentse fantastiek of magisch realisme ook hard te maken. Het is een open
thema, en dat werkt prima.
Zoals gewoonlijk is ook deze In Tenebris schitterend vormgegeven en geïllustreerd, deze keer door Philippe Foerster, met
wie een uitgebreid en verhelderend interview werd opgenomen. De cover is geweldig, de binnenillustraties zijn het evenzeer. En de inhoud moet daar niet voor onderdoen.
Nog zoals gewoonlijk drijft deze In Tenebris op een
mix van klassieke en moderne auteurs. Arthur Conan Doyle, schepper van de
onsterfelijke Sherlock Holmes, is van de partij met Terreur in de hoogte –
een verhaal dat er nog altijd staat… enfin, dat daar nog altijd vliegt… naar
ijle hoogten… waar de terreur toeslaat. Auteurs in het fantastische genre
hanteren bijtijden een quasi journalistieke stijl – zie Lovecraft, zie
Machen, zie Poe, zie Ray – en verpakken hun verhaal in een rapport of stellen het voor als een gevonden
manuscript om ‘de opschorting van het ongeloof’ te faciliteren. En
dat werkt uitstekend. Ook John Flanders is kort en krachtig goed op
dreef in De eenzame wolk.
Tot zover de klassieke meesters. In het thematische verhalendepartement van de modernen blijkt een onverwachte klant geland: de wiskundige en filosoof Jean Paul Van Bendegem. Hij komt in Stapelwolken eveneens met een rapport voor de pinnen, uit 2123 nog wel. Satirische sciencefiction die best wel grappig is en zich in zijn veld van expertise situeert. ‘Dus, wat is het? Een verrassende blik in de toekomst of een Borgesiaanse illusie?’ De tekst - want een echt verhaal is het niet - telt wat te veel woorden, en ik weet het: dit klinkt verdacht veel als het ‘te veel noten’, de kritische noot die Keizer Jozef II zich permitteerde over een muziekstuk van Amadeus (volgens Peter Shaffer dan toch) – maar in de literatuur geldt gewoonlijk toch: Less is more! Al zondig ik nu en dan zelf graag tegen deze gouden regel.
Ludo Noens levert met Wolken weer een heerlijk stukje
vakwerk af, met een typisch Noens personage in de hoofdrol: een wereldvreemde,
onaangepaste eenzaat. En toch blijft het zeer herkenbaar voor een wereldwijze,
sociaal redelijk aangepaste lezer zoals eh... (grijns). We koesteren
allemaal wel een of ander schuldgevoel… en wat als dat nu eens zou
materialiseren? Het verhaal verscheen eerder in Incident in Tomar, een
bundel fantastische verhalen die Ludo in eigen beheer liet verschijnen. Een
herdruk in een boek als In Tenebris lijkt mij dan ook zeer op zijn plaats.
Wolken vallen niet van Luc Geeraert is
het titelverhaal van een schitterende bundel die ondertussen is verschenen bij
de ook al Gentse uitgeverij De Kremkoll (2025). Bestel het boek als de gesmeerde bliksem, want de bundel kan zich meten met het beste dat in ons taalgebied de jongste jaren het licht zag qua speculatieve fictie. Hoe dit verhaal evolueert van klassieke horror naar
sciencefiction en naar surrealisme… hoed af! (En ik heb er drie voor de winter
en drie voor de zomer!)
Deze serie verhalen ‘binnen het thema’ sluit af met De
hemel schoongeveegd van Frank Roger: De zonsopgang lijkt er niet aan te
komen. En de temperatuur blijft maar dalen. Ik weet eerlijk gezegd niet wat we
eraan kunnen doen. Ik hoop alleen maar dat het niet blijft duren en dat de
situatie weer normaal wordt voor die ontaardt in een complete nachtmerrie. Volstrekt
origineel ‘Ballardiaans surrealisme’ is dit, of beter nog: onnavolgbaar ‘frankrogerisme’.
In het interview met de auteur dat op zijn verhaal volgt, mag Frank het nog
eens uitleggen ook. Ik heb zowel van het een als van het ander genoten.
| Uit Legenden van Lagelande, stiftgedichten van Patrick Bernauw |
In het essay De reis naar Magonia, het rijk der wolken gaan samensteller DannY De LaeT en Curtis St. John Justice op zoek naar de herkomst van dit legendarische land. Dat meandert gezellig van de ‘(on)weerman’ (of Rain Man) over de vroegmiddeleeuwse aartsbisschop Agobard van Lyon en de wiskundige en astrofysicus Jacques Vallée naar Erich von Däniken met zijn goddelijke kosmonauten om ten slotte bij Hubert Lampo te belanden. Het duo laat optekenen dat het von Däniken was die Lampo de inspiratie leverde voor zijn SF-verhaal De geboorte van een God. Het is niet meer dan een terloopse opmerking, maar ik heb ze bij deze in het vet gezet, omdat ik ze zo belangrijk vind vanwege het inzicht dat ze biedt in de ingebouwde keuken van nogal wat magisch realistische schrijvers. Ze correspondeert met een andere eerder terloopse maar zeer wezenlijke opmerking van DannY De LaeT in Dit is magisch realisme (Poespa, 2025). Daar gaat het over de République des Champs Elysées van de achttiende eeuwse fantast Charles-Joseph De Grave, die Atlantis situeerde in de Lage Landen. Volgens DannY veroorzaakte dit boek bij Lampo zo’n kortsluiting, dat het de daadwerkelijke initiatie van het magisch realisme in zijn leven en werk werd, en niet zozeer de roman Terugkeer naar Atlantis, zoals algemeen wordt aangenomen.
De term ‘fantastisch realisme’ - noem het voor mijn part speculatieve non-fictie - werd pas uitgevonden in de jaren 60 van de
vorige eeuw door Pauwels & Bergier (De dageraad der magiërs). En speculatieve non-fictie is vaak een inspiratiebron geweest voor schrijvers van
speculatieve fictie. Bij magisch realisten zoals Lampo overlappen fantastisch en magisch realisme elkaar vaak. Net zoals in de
schilderkunst vind ik het onderscheid tamelijk academisch en iets hebben van de
discussies van weleer over het geslacht der engelen. Want hoe noem je een roman - fictie dus - die helemaal is opgehangen aan speculatieve non-fictie? Het zijn wat mij betreft twee kanten van dezelfde munt.
In de sectie korte verhalen buiten het thema vond ik De
hoelahoepmoord van Pen Stewart erg genietbaar. Het speelt zich af in
het Gentse Citadelpark en het is nogal noir en hardboiled, maar ik sluit
mij bij deze graag aan bij de opmerking die Johan Klein Haneveld formuleerde
op Hebban. Het verhaal verscheen eerder in Ganymedes 18 van
Fantastische Vertellingen, in 2018. Ik vind het er ook wat over om hetzelfde
verhaal vijf jaar later al in een andere anthologie te plaatsen. Het is
niet dat wij in de Lage Landen aan fantastieke bloedarmoede leiden.
En dan... Guido Eekhaut! Zijn magisch
realistische Estelle is een sublieme en subtiele vertelling over de
spoken van het verleden, in een historische setting. Ik heb meer dan één citaat
aangestreept, maar zal het houden bij deze ene passage: Ik wil misschien die
nacht niet slapen, ervan overtuigd dat Bergson mij in de meest verontrustende
dromen zal komen bezoeken. En hij is wat mij betreft helemaal niet welkom. Maar
Estelle heeft hem weer uit zijn eeuwige slaap opgeroepen, zodat ik niet anders
kan dan me aan zijn aanwezigheid te onderwerpen. En daar is hij dan, mijn jonge
oude vriend, die net als Estelle de gave van de eeuwige jeugd heeft verworven,
ook door jong te sterven. Voor zijn dood kan ik evenwel niet verantwoordelijk
geacht worden, die is op het conto van onze kwaadaardige en paranoïde
wereldleiders te schrijven.
![]() |
| Stiftgedicht Zweven als wolken in de lucht, Patrick Bernauw |
Een klassieke klapper is het verhaal ‘uit het vergeetboek’ van Kurd Lasswitz (1848-1910), De universele bibliotheek. De titel roept onwillekeurig de labyrintische bibliotheken van Borges op, maar vergis je niet: hier is wat anders aan de hand. Je zou het verhaal kunnen omschrijven als een variante op de stelling dat, als je een aap oneindig lang willekeurige toetsen op een typemachine laat aanslaan, hij uiteindelijk het Verzameld Werk van William Shakespeare zal produceren. De Franse wiskundige Emile Borel formuleerde dit idee in 1913 als eerste om de kansrekening te illustreren. Wiskundig gezien klopt het helemaal; in de praktijk is de kans zo klein dat zelfs de huidige leeftijd van het heelal (ongeveer 13,8 miljard jaar heb ik me laten vertellen) niet volstaat om één aap één regel Shakespeare foutloos te laten typen. Het riep onwillekeurig de artificiële intelligenties van deze wereld voor mijn geestesoog op, tot en met de daarbij horende hallucinaties. Kijk, ervaringen van deze orde zijn alleen maar mogelijk in speculatieve fictie – dat is waarom ik het zo graag lees.
In Tenebris besluit met een nostalgisch artikel van DannY De LaeT, rijkelijk geïllustreerd, over Léon Goetegeluck en Het Mysterie van het jaar 2000, enige boekbesprekingen en actualia.
En dat het zeer aangenaam toeven was in deze fantastieke wolken, voorwaar!


Geen opmerkingen:
Een reactie posten