Het beste uit Ware Misdaad, 2022

 

In 2022 startte ik met een nieuwe true crime podcast, Ware Misdaad, waarin ook minder bekende maar steeds boeiende en verrassende criminele kwesties onder de loupe worden genomen. Nu eens in een luisterverhaal, dan weer in een gespeelde monoloog of zelfs in een heus hoorspel. Altijd speelt de begeleidende muziek een vooraanstaande rol. Vaak is die afkomstig van mijn muziektheater Compagnie de Ballade (1998-2011), in het bijzonder van mijn broer Fernand, die je kunt vinden als Naami op Bandcamp.

De podcast nam een vliegende start, en het leek mij een goed idee de highlights van die eerste jaargang te bundel in een luisterboek, te vinden op o.a. Luisterrijk (€ 9,99) en in je Storytel abonnement. Natuurlijk kun je deze afleveringen én de lopende jaargang ook gratis maar niet reclamevrij beluisteren op de podcast:

Listen to "Ware Misdaad" on Spreaker.

In deze selectie waargebeurde misdaadverhalen, opgenomen en uitgezonden in 2022, wordt de vraag gesteld of Edgar Allan Poe dan werkelijk een verhaal schreef over een moord die hij zelf pleegde. Samen met Vera Van Nooten van mijn schrijversklas aan het Conservatorium van Mechelen zocht ik een verklaring voor de mysterieuze dood van Alfred Loewenstein, 'de man die uit de lucht viel'. En met een gezelschap van cursisten aan de Academie voor Podiumkunsten in Aalst, maakte ik een hoorspel over de moord op het operazangeresje Alice Renaud. Ten slotte kroop ik ook in de huid van Henri Landru, die wel eens de moderne Blauwbaard wordt genoemd, en in die van Erik Jan Hanussen. Deze variété artiest zou hebben opgetreden als toekomstvoorspeller voor Adolf Hitler, en werd wellicht daarom ook vermoord. Over deze kwestie schreef ik lang geleden samen met Guy Didelez het bekroonde en veelvuldig vertaalde jeugdboek In het teken van de ram.

De Führer en zijn Profeet, een hoorspelmonoloog

 

Blijkbaar ben ik één van die schrijvers die hun verhalen een leven lang met zich meedragen. Sinds de vroege jaren negentig keer ik met enige regelmaat terug naar historische personages en thema's, zowel in mijn boeken als in de vele toneelstukken of hoorspelen die ik schreef, om die telkens vanuit een andere invalshoek te belichten. Soms duikt er gewoon ook nieuwe informatie op: lezers zetten je op een vers spoor, en met de komst van het internet opende zich een goudmijn voor de schrijver van historische 'faction'. Zowel rond de mysteries van het Lam Gods en de Graal, als rond de dood van koning Albert I, de engelen van Mons, de geheimen van Orval en hun verband met Nostradamus of het Franse koningshuis, is het niet bij één boek, essay, toneelstuk of hoorspel gebleven.

Eén van die rode draden in mijn werk wordt stevig vastgehouden door de enigmatische figuur van Erik Jan Hanussen. Een joods helderziende en astroloog, variété artiest, illusionist en charlatan... die Adolf Hitler zou opgeleid hebben tot redenaar, en niet alleen diens doorbraak voorspelde, maar ook zijn ondergang. Hoorspelmaker René Metzemaekers bezorgde mij in de vroege jaren negentig een artikelenreeks uit 1933, die de raadselachtige moord op de toen wereldberoemde artiest probeerde te verklaren. Hanussen werd geëxecuteerd in de nacht van 24 op 25 maart 1933, kort na de definitieve doorbraak van Hitler en de brand van de Rijksdag. Misschien moest ik me maar eens verdiepen in dat mysterie, zei hij.

 

De naam deed meteen een belletje rinkelen. In 1988 bracht regisseur Istvan Szabo de film Hanussen uit, met in de hoofdrol een schitterende Klaus Maria Brandauer. Ik had de film op televisie gezien en was ten zeerste onder de indruk geweest. Mij intrigeerde vooral hoe het motief voor de moord, en dus ook de dader(s), in de film werden gezocht in de politiek. En hoe de artikelenreeks uit de zomer van 1933 in alle talen zweeg over nazi's of communisten, maar een verklaring zocht in de schulden van Hanussen, of in zijn liederlijke levenswandel. 

Ik beet mij vast in het thema en trok op onderzoek uit, wat in die pre-internet tijden allesbehalve een sinecure was. Lion Feuchtwanger had een geromanceerde biografie over Hanussen geschreven, onder de titel Die Brüder Lautensack (1956, vertaald als De man die de toekomst zag). In Adolf Hitler, het einde van een mythe (Bruna, 1978) ging John Toland tamelijk uitvoerig in op de man. Ik vond hem ook terug in Voor de zondvloed, Berlijn in de jaren twintig (Het Wereldvenster, 1978) van Otto Friedrich, en Een pijl in de ruimte (De Bezige Bij, 1953) van Arthur Koestler. En dat was het zo ongeveer.

Aan de hand van dat materiaal schreef ik een essay met als titel De Führer en zijn profeet, dat in 1993 verscheen in het literair tijdschrift Kreatief. Het leverde de basis voor een toneelmonoloog, die in datzelfde jaar nog opgevoerd werd door Robin David: Uit de dood van... Hanussen, Erik Jan. Maar er zat nog meer in, vond ik. Een volavond toneelstuk bijvoorbeeld, Voor het Variété, dat ik instuurde voor de Wim Verbeke Theaterprijs voor Jongeren. Het leek mij namelijk interessant het hele verhaal eens te vertellen vanuit het standpunt van zijn dochter, die zich afvroeg wat haar vader voor iemand was geweest. Was hij werkelijk voor de nazi's... of toch voor de communisten... of alleen maar voor het variété? Het stuk werd bekroond met een tweede prijs en het jaar daarop kon ik het zelf regisseren voor toneelgroep Salvator uit Wieze. 

Ondertussen had ik alleen, maar ook samen met Guy Didelez, enkele succesvolle jeugdboeken geschreven. Eigenlijk had René Metzemaekers de artikelen over Hanussen eerst aan Guy bezorgd, maar hij zag er niet meteen een verhaal in dat hem lag. Het personage van Hannah - de dochter die Hanussen inderdaad had - legde echter ook voor hem de weg naar een jeugdroman open. Wij gingen samen aan de slag met het verhaal... en dat resulteerde in de jeugdroman In het teken van de ram, die in 1996 de Prijs Knokke-Heist voor het Beste Jeugdboek won, en waarvan de Duitse vertaling het jaar daarop werd bekroond met de Eule des Monats. Het zorgde ervoor - en ook nog de andere vertalingen in het Noors, het Italiaans en het Spaans - dat we eindelijk min of meer serieus werden genomen door de kritiek. De boeken die wij vóór In het teken van de ram publiceerden werden graag gelezen en goed verkocht, maar tegelijk werden we vlotjes weggezet als 'alleen maar' schrijvers van spannende boeken. Plotseling mocht het ook ietsje meer zijn. (Erg lang konden we niet rekenen op de goodwill van recensenten en subsidieverstrekkers, maar dat is weer een ander verhaal.)

Misschien is dit de gepaste plek om te bekennen dat ik eigenlijk een gemankeerde toneelspeler ben. Oké, ik heb mij alsnog danig kunnen uitleven op het podium, vooral dan in de periode 1998-2012, met mijn gezelschap voor muziektheater, Compagnie de Ballade. Maar in de eerste helft van de jaren negentig beperkte ik mij nog tot lezingen en vertellingen. Een toneelmonoloog gaf ik aan een echte acteur, hooguit regisseerde ik die dan. Spelen deed ik wel in de luisterspelen die we toen maakten voor de vrije radio's, maar in die voor de BRT mocht het niet, want ik was geen professioneel acteur (en regisseren mocht evenmin, want daar had ik ook geen opleiding voor gehad). 

Edoch...  het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Met de uitvinding van de podcast, kan ik mij helemaal uitleven achter een micro. Een lichtjes voor audio drama herwerkte versie van de toneelmonoloog over Hanussen stond al een tijd op mijn verlanglijstje. Voor Compagnie de Ballade had ik ooit een liedjestekst 'van Hanussen' geschreven, Stokken & stenen, en we hadden daar zelfs een opname van gemaakt, maar het was nooit in een productie terecht gekomen. Het geschikt moment dus om ook dat nummer nog eens boven te halen...    

  

De Wilde Jacht op een Nazischat... deel 3 komt eraan!

Terwijl ik mij onledig hield met de redactie van boek 3 van het collectief Ysa Pastora, over de Jacht op een Nazi Schat, getiteld Hitlers erfgoed, was ik ook verdiept geraakt in het boek Walpurgis Night (Volume One 1919-1933) van Thomas Sheridan. De auteur is vooral bekend voor zijn werken over psychopathologie en massahysterie; hij gebruikt zijn kennis over deze onderwerpen nu ook om de opkomst en het erfgoed van het nazisme te ontleden. 

Het 'nazi occultisme' is een heikel thema, waar de grenzen tussen fictie en non-fictie al te makkelijk vervagen. Maar wie ontkent dat het (neo)nazisme een krachtige occulte grondstroom bezit met een magisch, mystiek en mythisch karakter, ontkent ook dat het symbool van de SS uit een Sig-rune bestaat, of dat neonazi's een numerologische betekenis hechten aan de getallen 18 en 88. Sheridan analyseert wat hij de 'Teutonische Häxan psyche' noemt, en onderzoekt welke rol deze speelde in bijvoorbeeld de films uit die periode, of de politieke groeperingen die in 1919 het licht zagen. Hij schetst vooral ook de manier waarop de nazi's van het eerste uur zeer bewust de collectieve psyche probeerden te beïnvloeden door gebruik te maken van wat wij - sinds Carl Gustav Jung - 'archetypen' zijn gaan noemen. Je kunt het magie noemen - het opleggen van je wil aan mensen en dingen -, massahypnose of iets als 'subliminale oorlogsvoering', 'black propaganda'... maar wie de turbulenties rond de zogenaamde Nazi Schat wil begrijpen die door de Nederlandse 'onderzoeksjournalist' Karl Hammer werd geopenbaard, en waaraan het collectief Ysa Pastora eerder al de boeken De Hamer van Thor en Het Mysterie van Mittenwald wijdde, kan niet om dit soort begrippen heen.

Hoe dat occult beïnvloedingsproces precies in zijn werk gaat, wil ik graag aantonen met een paar tot de verbeelding sprekende voorbeelden. Zoek om te beginnen even op internet onder 'Franz von Stuck 1888 Die Wilde Jagd' en herhaal de zoekopdracht dan met 'Franz von Stuck 1889 Die Wilde Jagd'.  

Onder de resultaten met '1889' zijn prominent een paar rechts-extremistische sites aanwezig, zoals Stormfront en Aryan Myth and Metahistory; onder '1888' vinden we politiek neutraler resultaten. 1889 is het geboortejaar van Adolf Hitler en wie de mythevorming een handje wil toesteken, kan in Die Wilde Jagd van Franz Von Stuck (1863-1928) een profetisch visioen zien, waaruit moet blijken dat Hitler was voorbestemd de Führer van Duitsland te worden. Het schilderij beeldt op een nogal ongewone manier de god Odin of zijn Germaanse evenknie Wotan af, die dood en verderf zaait. Het verhaal dat door de reeds geciteerde sites gretig wordt verspreid - en door argeloze lui veelvuldig gekopieerd - geeft aan dat Hitler het schilderij op dertienjarige leeftijd onder ogen kreeg en er dadelijk door gefascineerd raakte. Heeft hij er vervolgens ook alles aan gedaan om de 'profetie' te vervullen? Kopieerde hij daarbij de merkwaardige haarsnit en het zo mogelijk nog merkwaardiger Chaplinsnorretje van Wotan? Wat was er eerst, de kip of het ei? 

In het occultisme, zegt Sheridan, zien we het heel vaak gebeuren dat aan een of ander object of een reliek een 'magische' geschiedenis, ervaring of legende wordt toegeschreven. Relieken... het is bij uitstek waar Karl Hammer mee bezig is in zijn boeken Satans Lied (later herdrukt als De grootste kunstroof uit de geschiedenis - over de Arma Christi of lijdensvoorwerpen van Christus), De tranen van de wolf (later herdrukt als Gezocht: Codebrekers en na de onthullingen van Pastora uit de handel gehaald - over het materiële erfgoed van Hitler, dat volgens Ysa Pastora evenwel van immateriële aard is) en De zetel van Franciscus over de stoffelijke resten van de gelijknamige heilige. Hammer liet uitschijnen dat het over de Zetel van Paus Franciscus zou gaan, die na zijn revelaties op zijn grondvesten zou gaan daveren, maar dat was zoals gewoonlijk in zijn geval black propaganda. Het boek verscheen in 2015 en werd momenteel nog niet herdrukt en ook niet heruitgegeven, hoewel de publicatie - ook al na onthullingen van Pastora - wel 6 maanden vertraging opliep en het boek vervolgens een ander ISBN-nummer kreeg (wat aangeeft dat het wel degelijk om een ander boek gaat) (*). Als men erin slaagt het object of de reliek op te laden met 'psychische energie' - door erover te schrijven, om maar iets te zeggen - komt het tot leven in de verbeelding van een kleine, grote of zeer grote groep mensen. De reliek mag zijn bestaan dan nog best begonnen zijn als een waardeloze vervalsing, het verhaal van het object mag duidelijk een proeve van fictie zijn... zodra men erin slaagt het ongeloof op te schorten, doet dat er niet meer toe. Het geloof maakt van de fictie een feit, het immateriële wordt getransformeerd tot iets materieels. Het is de Steen der Wijzen, die transcendeert.  

Dit soort processen wordt gewoonlijk ondersteund door rituelen. Het vereren van de eik door een Teutoonse Häxan priester bij vlammend toortslicht in het heilig woud, is vergelijkbaar met de manier waarop de nationaalsocialisten hun bijeenkomsten regisseerden in Neurenberg, in het licht van fakkels en onder wapperende banieren. Symbolen, objecten, relieken spreken rechtstreeks, zij het vaak grotendeels onbewust, tot het hart en de ziel van de gelovigen. 

In het symbool van de Reichsarbeitsdienst zoals gecreëerd door de nazi's, kun je bijgevolg niet alleen een spade zien, maar ook een eikel. 'The depth and significance of the oak symbolism being updated by the National Socialist party cannot be understated,' schrijft Sheridan, 'as its restoration also unleashed dark archetypal undercurrents of the Teutonic psyche which had been repressed for centuries by a shim of Christianity. (...) During the era of National Socialism, the young men of the Reichsarbeitsdienst would perform large-scale rituals based around the assumption that their labour and tools were performing the same task. Their spades were planting new groves for the Nazi wizard class to perform their own rituals, and the Reichsarbeitsdienst hammers symbolised the hammer of Thor ending the dark night of the Weimar soul by building a new dawn for their nation and culture.'

Het logo van de Reichsarbeitsdienst

De Duitse 'magiërs' hadden goed begrepen, stelt Sheridan, dat met de 'magie' van 1900 - zoals onder meer in de praktijk gebracht door de beroemde orde van The Golden Dawn - geen zieltjes meer vielen te winnen. Andere cultusvoorwerpen, andere rituelen, andere symbolen waren nu aan de orde. Om de Wil van de Magiër in dit tijdsgewricht aan de macht te brengen, dienden zij gebruik te maken van de technologie van hun tijd - ook en misschien zelfs vooral op het gebied van de communicatie. De magiër zou alle middelen aanwenden die film, fotografie en radio hem verschaften, en deze paren aan een quasi-wetenschappelijke update van de oude beproefde magische technieken. Vandaar de obsessie van Hess of Himmler met enerzijds astrologie, archaïsche symboliek, runen en anderzijds nieuwe pseudo-wetenschappen. 

Iedere maatschappij heeft zijn eigen mythologie. Mythen zijn niet 'iets uit het verleden', mythen leven en reflecteren de vaak on- of onderbewuste dynamiek van de gemeenschap waarin ze zich manifesteren. Dit soort mythen is niet passief, maar reageert, gedreven door het collectief bewustzijn van een volk, dat beïnvloed wordt door oeroude archetypes en tegelijk nieuwe archetypes zal genereren.

Hoe ridicuul de toespraken van Hitler nu ook mogen lijken, in het Duitsland van die dagen waren ze lang niet 'the eccentric manifestations of a madman' - integendeel. Mochten ze als dusdanig ervaren zijn, Hitler zou nooit aan de macht gekomen zijn. Elke toespraak van de Führer was inhoudelijk opgeladen met archetypes, en vormelijk gebruikte hij alle - hypnotische - elementen die we ook terugvinden in de rituele magie... of in het theater en de muziek.  'If Adolf Hitler's magical incantations and rituals created the Third Reich, then the instinctual magician Richard Wagner summoned up Adolf Hitler from his own will, using the art and science of opera. Wagner's operas were the psychedelic musical entheogen of Hitler's hatred of the Jews and his belief in the superiority of German blood. Hitler once stated that in the music of Wagner's Rheingold, the scientists of the future would discover the secrets of presently unknown forces (...). Here is Adolf Hitler declaring Wagner to be a kind of musical sorcerer in an age long before the full understanding of sound waves and how they effect the natural world were completely understood. The use of acoustics, musical notation sequences and changing pitches to alter the nature of consciousness and even matter, was, however, long understood within occult circles' 

Hitler en Hess waren ook de eerste politici die effectief gebruik maakten van 'verborgen boodschappen in de taal' om instructies door te geven aan de lezer, de luisteraar en de toeschouwer. Sheridan zoomt in op Mein Kampf en geeft een aantal voorbeelden van de manier waarop Hitler, in schijnbare - geschreven - wartaal, Teutoonse archetypen activeert. Er zit wel degelijk een systeem in de ogenschijnlijke waanzin, een verborgen - en dus occulte - ordening in de chaos. En wat geldt voor de geschreven taal, geldt nog duizendmaal sterker voor de gesproken taal - de taal van de rituele, magische incantaties. 

Exact twintig jaar geleden verscheen In het teken van de Ram, een historische jeugdroman die ik schreef samen met Guy Didelez, en die nu herdrukt wordt. De hoofdfiguur in dit boek is Erik Jan Hanussen, de illusionist, astroloog, hypnotiseur en charlatan. 'Hanussen educated Hitler in how to dramatically stage meetings beyond the current level of Nazi events,' schrijft Sheridan, 'and also on how to deliver speeches in order to express the most powerful dramatic effect in the style of an actor on the stage. All magical ritual is about building up the energy to a level of absolute concentration and anticipation and then delivering the charge towards the objective.' 

Het boek wordt nu herdrukt, en ook voor deze 'Rattenvanger van Hameln', deze 'Heer Halewijn' lijkt een fragment uit het schilderij van Franz von Stuck mij een geschikte keuze. Waarmee de cirkel, alweer, rond is gemaakt.

(*) Op de website van uitgeverij Elmar en o.a. bij Bol.com: ISBN: 9789038924854. Op mijn exemplaar: 9789038924434.